|
Adrian Amberes
XXI. mendean
Santxo
Eltsokoaren katixima izan omen zen Nafarroa Garaian argitaratu zen euskarazko
lehen liburua, eta gure eskuetara heldu ez bada ere, badakigu Lizarran
inprimatu zela Adrian Amberesen moldiztegian 1561. urtean (ikusi Joxemiel
Bidadoren Materiales para una Historia de la Literatura Vasca en Navarra).
Laurehun eta berrogeita zazpi urte geroago, Iruñeko editore baten
kezkak ez daude Adrian Amberesek (garai haietan editore eta inpresore
lanak nahasi egiten ziren) zituenetik urrun. Hau da, zer egin liburu bat
argitaratzeko erabakia hartzen duzunean? Izan ere, uste denaren aurka
eta nahiz atsegina ez izan, zailena ez da ezetz esatea; benetako erronka
eta arazoak sortzen dituena baietz esatea da. Ondoren, maketazio eta inprimaketa
egokiak egitea, plazaratzeko garaian babesa eskaintzea, ondoko jarraipena
egitea... baitatoz. Baietz esaten den unean hasten dira erantzukizunak,
kezkak; hots, erronka. Eta gainera gero eta zailagoa den munduan.
Marshall McLuhanek igarlearena egin zuen liburu-aroaren amaieraz, baina
liburuen eztandak isilarazi zuen haren diskurtsoa. Gabriel Zaid idazle
mexikarrak datu adierazgarriak ematen ditu Los demasiados libros
saiakeran: Gutenbergen garaian, 1450. urtean, 100 liburu argitaratu ziren
munduan, 2000. urtean 1.000.000 (milioi bat). Garai bakoitzeko biztanleria
kontuan hartuz, milioiko 0,2 liburu argitaratu ziren 1450ean, 100 liburu
1950ean (telebista sortu zen urtean) eta 167 2000. urtean!
Liburugintza kinka larrian egotearena, beraz, aspaldiko kontua bada ere,
gero eta liburu gehiago egiten dira. Krisia bai, baina liburu gehiago
ere bai. Zorioneko hazkunde horrek liburuaren bizia ikaragarri laburtu
du; are gehiago euskarazkoarena.
Bilakaera hori euskal letretara ekartzen badugu, gauza bertsua gertatzen
zaigula ikus baitezakegu. Euskarak ez du bere historian hainbeste irakurle,
idazle eta liburu izan. Baina hizkuntza agian inoiz baino kinka handiagoan
dago eta euskarazko literatura, ondorioz, ere bai.
Irakurle potentzialak ugaritu dira, baina eskaintza gero eta anitzagoaren
aurrean inoiz baino galduagoak dabiltza. Zaidek emandako datuen bilakaera
gurera ekartzen badugu, ohartuko gara urtean 1.200 liburu argitaratzen
direla -batez beste- zazpiehun milaren bat euskaldunentzat (mundu osoan
baino zazpi/zortzi aldiz gehiago!). Eta hori, gainera, ez da uharte batean
gertatzen, hizkuntza eta literatura askoz ere boteretsu eta lehiakorragoen
merkatu berean baizik. Horrela, beraz, nola jarri euskarazko lan bat harremanetan
bere irakurleekin? Nola lortu lan hori nabarmentzea merkatuan? Hori da,
besteak beste, editore baten promoziorako erronka larria, liburugintza
baino haratago doana, bistan da.
Arlo horretan laguntza instituzionalaren gaia ere aztertu beharko litzateke,
liburugintzan erakundeek daramaten politika..., Horretan ere gauzak ez
dira gehiegi aldatu Adrian Amberesen garaietatik. Agintarien ez ikusia,
mespretxua (eraso zuzena ez denean) jasaten jarraitzen dugu. Baina hori
beste aldi baterako utzi beharko dugu.
Pello Elzaburu. Pamiela argitaletxea-
|
Petra
Elser
|
Alemaniako Pahl-Rugenstein Verlag
argitaletxeak (www.zubiak.de) Aingeru Epaltza eta Anjel Lertxundi euskal
idazleen liburu bana aurkeztuko ditu hilabete honetan Frankfurten eginen
den liburu azokan. Petra Elser Aingeru Epaltzaren “Rock Roll”
liburuaren itzulpenaz arduratu da eta, gainera, Alemaniako argitaletxe
horren komertziala da Euskal Herrian.
Nola sortu zen euskal liburuak itzuli eta Alemanian ezagutarazteko ideia?
Duela hiru urte, Euskal Idazleen Elkarteak Joseba Sarrionaindiaren “Narrazioak”
liburua itzultzea eskatu zidan. UNESCO-k ordaindu zuen, baina Alemanian
ez zegoen liburua argitaratuko zuen argitaletxerik. Bila hasi ginen eta
Pahl-Rugensteineko jendea ezagutu genuen. Beraiek esan zuten hizkuntza
arrotzaz eta idazle ezezagun bakar baten liburua argitaratzeak ez zuela
merezi, bilduma osoa izan beharko zela. Eta iaz ekin genion euskal literatura
Alemaniako merkatuan ezagutarazteari.
Laguntzarik jaso al duzue euskal erakundeen artean?
Eusko Jaurlaritzako Kultura Sailak dirulaguntza eman digu itzulpenak egiteko,
prestakuntzarako eta idazleen bidaietarako. Horri esker atera dugu aurrera
proiektua, baina ez da nahikoa gauzak behar bezala egiteko. Itzultzaileen
prestakuntza, adibidez, sistematizatu egin beharko litzateke itzultzaile
gazteen interesa pizteko.
Zer prestatu duzue aurkezpenerako?
Frankfurteko liburu azokan Epaltza eta Lertxundiren lanen aurkezpena eginen
dugu eta horretaz gain, lau irakurraldi dauzkagu aurreikusita: Berlin,
Cottbus, Essen eta Paderbornen. Alemanian irakurraldiak ekimen oso herrikoiak
eta maitatuak dira. Idazleek –gure kasuan idazleek eta itzultzaileek–
euren liburuetako zenbait pasarte irakurtzen dituzte eta publikoak arretaz
entzuten du. Gero, idazleari galderak egiteko aukera izaten da.
Orain arte lau euskal egileren liburuak itzuli dituzue. Zer moduz
haien jarrera?
Oso ona, interesa handia dute. Gure ekimena xumea da, baina bitarteko
gehiago izanez gero, aukera zabalagoak izango lirateke euskal idazleak
atzerriko literatur jaialdi eta ekimenetan parte hartzeko. Bi aldeentzat
oso aberasgarria dela iruditzen zait. Aleman hizkuntzako herrietan, euskal
literatura eta euskara bera nahiko ezezagunak dira eta, horregatik, bertako
idazleek, irakurleek eta literatura munduko jendeak interesa dute mundu
hori ezagutzeko. Eta hemengo idazleentzat ere interesgarria da beren obra
kanpoko ispilu horretan ikustea, baina horretarako itzulpena funtsezkoa
da.
Aurrera jarraitzeko asmorik al duzue?
Bai, printzipioz proiektua bost urteko epe baterako pentsatuta dago. Hala
ere, beti errebisatu egin behar dira emaitzak, batez ere alde ekonomikotik.
Pozik gaude bigarren urtera iritsi garelako eta literatur giroko aditu
eta jendearen harrera ona izan delako. Argitaletxe handiak menperatzen
dituzten zirkuituetan muturra sartzea zaila da, baina saiatuko gara.
Nola ikusten duzu euskal literaturaren egoera?
Euskal literatura modernoan, azken 30-40 urtetakoan alegia, oso bidaia
luzea egin da eta hainbat obra garrantzitsu eta goi mailakoak idatzi dira.
Guk argitaratzen dugun bildumarako eskaintza handia da eta aukeraketa
erraz egin daiteke. Hala ere, nazioarteko merkatuak gauza berriak eskatzen
ditu, idazle gazteak eta nobelak batez ere. Euskal literaturaren merkatua
bera zertxobait artifiziala da. Argitaratzen diren gauzetako batzuk agian
beste leku batzuetan ez lirateke argitaratuko, eta horrek batzuetan hemengoari
halako kutsu folklorikoa ematen dio. Hala ere, nire ustez irakurleek ahots
gazteak nahi dituzte, gai garaikideak lantzen dituztenak, norberak bere
burua identifikatu ahal izateko. Horrexegatik ez naiz harritzen, adibidez,
2006an Karmele Jaioren Amaren eskuak gehien saldu zen liburua izatea.
Izan ere, oso garaikideak diren bi gai jorratzen ditu: Alzheimer gaixotasuna
eta emakume baten historia eta nortasuna.
|
|
Salomon Irlak
Azken boladan, bidaia aldizkarietan, turismo agentzietan,
haien berri jaso dugu, turismo helmuga bilakatu baitira gure gizartean.
Ez da harritzekoa, hondartza ederrak, palmondoak, eguraldi ederra eguzkitan
egoteko, hots, mendebaldekoentzako paradisua. Baina, Salomondarrentzat
ere paradisua ote da? Artikulutxo honetan saiatuko gara gauzak pixka bat
argitzen, eta hango hizkuntzetaz informazio apur bat ematen.
450.000 biztanleak dira Salomon Irletako populazioa. Gehienek, % 94,2k,
melanesiar jatorria daukate, %3,7 polinesiarrak dira, eta %2,1 bestelakoak.
Erlijioari dagokionez, %77,5 kristau-protestante, %19,2 katoliko, %0,4
bahista, %0,2 sinesmen tradizionalekoa eta %2,1ek beste sinesmena dute.
Argi dago Europatik heldutako erlijioak erabat erroturik daudela.
1978an Commonwelth Britainiarraren babesean independentzia lortu zuten,
baina Britainia Handiko erreginaren menpean; beraz, ganbara bakarreko
legegile monarkia konstituzionala da.
1990ean elikagaien prezioak zirela kausa, gaur arte bizirik jarraitzen
duten istiluak hasi ziren. Zoritxarrez, hilak eta tortura salaketak egon
dira, eta politikoki giroa lasaitu izan arren, oinarrizko arazoek berdin
diraute.
Salomon Irletan 80 hizkuntza bizirik daude, bainan nagusitasun osoa eta
ofizialtasuna ingelesak dauzka. Bigarren hizkuntza gisa pijing salomon
dago, 175000 hiztunekin (Ozeano Bare osoan 2 milioi hiztun dauzka). Aipatzekoak
dira ROVIANAN eta MARINGHE eleak ere. Lehenengoa metodista elizarena eta
bigarrena melanesia eliza anglikanoaren hizkuntza dira. Oso zabaldurik
ez badira ere eragin handia izan dute komunitate txiki batzuetan, haien
eraginez mintzaira batzuk desagertu baitira, besteak beste, GULIGULI,
DORORO, KAZUKURU edo hil zorian daude, LAGHU mintzaira kasu (3 hiztun
besterik ez).
Georgia Berria irlan bi hizkuntza oso egoera larrian daude, RIRIO (80
hiztunekin), eta HOAVA (honek 600 hiztun ditu); ele hauek malayo-polinesiako
taldekoak dira eta euren hiztunak elebidunak dira.
Santa Isabel irlan KOKOTA (200 hiztun), ZAZAO (166), GEMA (600), GAO (550),
eleak ditugu. Kasu guztietan elebidunak dira, oso agerikoa da ingelesa,
maringhe, rovianan eta pjing salomon eleek ordezkapen linguistikoan duten
ardura.
Savo irlan SAVO mintzatzen da (1976an, 1.147 hiztun zegoen). Egun esan
dezakegu askoz gutxiago direla, gazteek nahiago baitute ingelesa edo pijing
salomon euren bizitzarako.
Malaita irlan OROHA dugu (ez dago daturik), eta San Cristobalen FAGHANI
(300).
Ikusi ahal izan dugun bezala, ele hauetan hiztun gutxi daude, denak elebidunak,
eta ez dago alfabetatzerik haiendako. Beraz ez da oso zaila iradokitzea
etorkizun iluna daukatela, Salomon Irletako gobernuak ez baditu haien
alde berehalako neurriak hartzen. |
